​​ 

قم ، شهری زیارتی

اهميت زيارتي شهر قم، در درجه نخست مربوط به آستانه حضرت فاطمه معصومه (س) دختر موسي بن جعفر (ع) امام هفتم شيعيان و سپس به دليل مزار هاي متعدد علويان در اين شهر و نيز مسجد جمکران است. روايات متعددي که در فضيلت شهر قم و زيارت فاطمه معصومه (س) از امامان معصوم نقل شده اين شهر را پس از مشهد به دومين شهر مقدس ايران تبديل کرده است. کم شدن ارتباط ايرانيان با عتبات عاليات از يک سو، دور بودن مشهد از نقاط مرکزي و جنوبي ايران از سوي ديگر باعث شد که قم از دوره صفوي به بعد، زوار بيشتري را پذيرا باشد.

حضرت فاطمه معصومه (س) در سال 201 ه.ق زماني که برادرشان حضرت امام رضا (ع) هنوز در مرو بودند، به قصد ديدار ايشان به سمت ايران حرکت کردند. ايشان در نزديکي ساوه بيمار و پس از انتقال به قم و بعد از هفده روز، رحلت کردند. محل اقامت ايشان، خانه يکي از بزرگان طايفه اشعري به نام موسي بن خزرج بود که بعد از فوت در همانجا دفن شدند و به تدريج بر مقبره ايشان سايباني نصب شد.

زينب، نواده امام جواد، پس از سال 256 ه.ق به قم آمد و قبه اي بر روي قبر ايشان بنا کرد. در سال 350 ه.ق بناي تازه اي به جاي آن ساخته شد و به تدريج شمار زيادي از سادات برجسته قم نيز در کنار قبر ايشان مدفون گشتند. ابوالفضل عراقي، از وزراي برجسته روزگار طغرل، بناي بزرگ تري روي قبر فاطمه معصومه (س) ساخت و به گواهي عبدالجليل رازي، در اين قرن عده زيادي به زيارت قبر ايشان مي آمدند. طي قرون بعد تا روي کار آمدن صفويان، تعميراتي بر مقبره فاطمه معصومه (س) صورت گرفت و اهميت زيارتي اين شهر در دوره صفويه افزوده شد. با شيعه شدن غالب مردم نواحي مرکزي ايران، سفر زائران به اين شهر در دوره قاجار و سپس پهلوي بيشتر شد.

در حال حاضر چنانکه آمد، به لحاظ موقعيت زيارتي، شهر قم پس از مشهد قرار دارد. صحن عتيق حد فاصل مدرسه فيضيه و حرم ابتدا توسط شاه اسماعيل صفوي و سپس توسط فرزندش شاه تهماسب بنا شد.

بعد ها اين صحن در دوره قاجاري تجديد بنا گشت. همچنين صحن بزرگي مشهور به صحن اتابکي در شرق حرم، توسط ميرزا علي اصغر خان اتابک بنا شد. در سمت غرب حرم، مسجد اعظم قرار دارد، که از طريق صحن عتيق و مسجد بالاسر راهي به آن وجود دارد. برجسته ترين کار فتحعلي شاه در آستانه حضرت معصومه (س) ساخت گنبد زريني بر اين مجموعه است. در حال حاضر داخل حرم مدفن شمار زيادي از عالمان تازه درگذشته است. برخي مقبره هاي کوچکي که در حد يک سنگ قبر در داخل حرم قرار دارند و زيارت مي شوند عبارتند از : قبر آيت الله بروجردي، آيت الله عبدالکريم حائري، آيت الله گلپايگاني، آيت الله اراکي، استاد شهيد مطهري، علامه محمد حسين طباطبايي و عده اي ديگر که بيشتر از شخصيت هاي علمي – سياسي بوده اند که پس از انقلاب اسلامي درگذشته اند.

جدا از آستانه فاطمه معصومه (س)، تعداد فراواني امامزاده در گوشه و کنار شهر وجود دارد که شماري از زائران به ويژه شيعيان پاکستاني و هندي و ساکنان کشور هاي حاشيه خليج فارس به زيارت آنها نيز مي روند. مسجد جمکران نيز يکي از مراکز زيارتي اين منطقه محسوب مي شود. جمکران روستايي در فاصله پنج کيلومتري شرق قم است. در قرن چهارم هجري اين روستا از روستا هاي بنام اين منطقه بود و بارها در تاريخ قم ( تاليف شده به سال 379 هجري قمري ) از آن به عنوان روستايي که پيش از آمدن اشعريان به قم اهميت داشته، ياد شده است. به روايتي حضرت امام زمان (ع) دستور ساخت اين مسجد را به يکي از شيعيان جمکران سپردند. در حال حاضر از اين مکان با عنوان « مسجد مقدس جمکران » ياد مي شود. تاريخ 1158 ه.ق کهن ترين کتيبه سنگي موجود در مسجد است. نام علي اکبر جمکراني باني مسجد نيز در اين کتيبه ديده مي شود و در شب هاي چهار شنبه و جمعه هزاران نفر براي خواندن نماز مخصوص به اين مسجد مي آيند. عقيده عمومي بر آن است که اگر کسي چهل شب متوالي به اين مسجد بيايد و نماز امام زمان را بخواند، موفق به ديدار امام زمان خواهد شد.

وجه تسمیه قم

در خصوص وجه تسميه نام قم روايات تاريخي متعددي نقل شده است. يکي از علمي ترين آن روايات تبديل کلمه « کومه » (به معني خانه هاي کوچک کنار هم ) به کُم و سپس تبديل آن به قم توسط اعراب مهاجر است. برخي نيز قم را برگرفته از کميدان – نام بخشي از اين منطقه – مي دانند که به اختصار کُم خوانده شد و سپس اعراب مهاجر آن را به قم تغيير دادند.

 

پيش از اسلام اطلاعات باستان شناختي در منطقه قم حاکي از آثار فعاليت انساني در عصر فراپارينه سنگي با قدمتي نزديک به پانزده هزار سال است و به استناد تحليل دستاورد هاي شش فصل کاوش علمي در قره تپه قمرود، تاريخچه تشکيل روستا هاي اوليه در منطقه قم به هزاره پنجم قبل از ميلاد باز مي گردد. همچنين اشيا و آثار يافته شده از ساير کاوش ها و بررسي ها در سطح استان حاکي از شکوفايي تمدن انساني عصر نوسنگي و عصر آهن در قم است. تاريخ اسطوره اي ايران نيز حکايت از پيدايش و تاسيس تشکيلات شهري در زمان طهمورث ديوبند پادشاه پيشدادي دارد و قولي ديگر تشکيل تاسيسات شهري در قم را به کيخسرو پادشاه افسانه اي ايران نسبت مي دهد. آنچه که مسلم است، منطقه قم به استناد شواهد باستان شناختي همچون تپه هاي پيش از تاريخ، آتشکده ها و قلاع دوران تاريخي و کتاب قم ( مهم ترين اثر جغرافياي محلي، تاليف شده توسط حسن بن محمد بن حسن قمي در سال 379 هجري قمري ) در عصر پيش از اسلام خصوصاً دوره ساساني از شهر هاي نسبتاً بزرگ و آباد ايران بوده است.

قم کنونی :

در زمان شاه اسماعيل صفوي اين شهر اعتبار بيشتري کسب کرد. يادگار معماري شاه اسماعيل در قم، ايوان شمالي آستانه حضرت معصومه (س) است ( سال 925 ه.ق ) که کتيبه آن موجود است. پس از آن، شهر قم، مورد توجه بيشتر قرار گرفت و به دليل قداست محيط حرم حضرت معصومه (س)، از آن به عنوان مرکزي براي مدفن برخي از سلاطين صفوي استفاده شد. قبر پنج تن از سلاطين صفوي با نام هاي شاه صفي ( 1052 م )، شاه عباس دوم ( 1077 م )، شاه سليمان ( 1105 م ) و شاه سلطان حسين ( خلع شده در 1135 ه.ق ) شاه طهماسب دوم ( خلع شده در 1144 ه.ق ) و شماري ديگر از شاهزادگان و امراي اين دولت، در اطراف حرم است. مساله انتقال مردگان براي دفن به قم، گر چه پيش از اين زمان سابقه داشت، اما در دوره صفوي به صورت رسمي رايج شد و تا سال هاي اخير ادامه داشت. آمد و شد شاه عباس به قم براي زيارت و ديدار با فيض کاشاني ( 1091 م ) نيز اهميت اين شهر را نشان مي دهد. بر آمدن عالماني چون ملاصدراي شيرازي ( 1050 تا 979 )، قاضي سعيد قمي و سکونت ملا محمد طاهر قمي ( 1098 م ) و فياض لاهيجي ( 1072 م ) در آن نشانگر اهميت علمي اين شهر در اين دوره است. بدون ترديد، شهر قم رشد فيزيکي و فرهنگي خود در دوره اخير مديون توجه سلاطين قاجاري به ويژه فتحعلي شاه ( سلطنت از 1212 تا 1250 )، فرزندان و برخي از وزيران وي و سلاطين بعدي مي داند. فتحعلي شاه در آغاز سلطنت خود نذر کرده بود تا يک صد هزار تومان زر در تجديد بناي آستانه حضرت معصومه (س) صرف کند. در اين دوره ميرزاي قمي ( 1232 م ) در اين شهر زندگي مي کرد. وي سخت مورد توجه شاه قاجار بود و به دفعات به قصد زيارت اين شهر و ديدار با ميرزاي قمي وارد اين شهر شده و براي مدتي در آنجا مي ماند.

بناي فعلي آستانه بر اساس کتيبه هاي موجود، به طور عمده از دوره قاجاري است، چنانکه کتيبه هاي موجود کاملاً بر اين امر گواه است. به لحاظ عمراني، قم در دوره ناصري تجربه جديدي را پشت سرگذاشت. افزون بر ايجاد يک رشته قنات جديد، بناي تازه اي با همت برخي از بزرگان محلي و امراي دولتي ساخته شد. مقبره بسياري از اعضاي سلطنتي خاندان قاجار در صحن عتيق آستانه مقدسه است. معروف ترين آنها مقبره فتحعلي شاه قاجار است که سنگ مرمر بسيار زيبايي بر آن نهاده شده و حجره اي مستقل و زيبا به آن اختصاص يافته است.

مقبره محمد شاه قاجار نيز در صحن عتيق واقع شده است همچنين مي توان از مقبره مهدعليا مادر ناصرالدين شاه، فخرالدوله دختر ناصرالدين شاه، معتمدالدوله گرجي از چهره هاي سياسي برجسته دوره قاجار و بسياري ديگر ياد کرد. مقبره ميرزا حسن خان مستوفي الممالک نيز يکي از مقابر زيباي قاجاري در محدوده صحن عتيق آستانه حضرت معصومه (س) است. در عصر قاجار قم دست خوش تحول جمعيتي تازه اي نيز شد و ترکيب قومي شهر دگرگون گشت. بدين معني که طوايف متعددي به صورت کوچ هاي دسته جمعي از سمت غرب راهي قم و اطراف آن شدند و با ورود تدريجي به داخل شهر، ترکيب جمعيتي آن را تغيير دادند. به گونه اي که ساکنان اصلي شهر جز در بخش محلات بسيار قديمي شهر در فاصله حرم تا مسجد جامع از ميان رفتند.

طوايف مهمي که در قم اسکان يافتند از طوايف : بيگدلي، زنديه، سعدونه، گائيني، کلهر، لشني، کرزه بر، عبد الملکي، خلج و شادقلي. به دليل تلاش علمي خاصي که در ثبت اطلاعات مربوط به شهر قم در دوره ناصري صورت گرفت و به يمن تاليف آثاري چون تاريخ دارالايمان قم و جز آن مي توان شناخت دقيقي نسبت به وضعيت اين شهر در دوره ناصري به دست آورد.

در دوره پهلوي، قم نيز بسان ساير شهر ها، وارد عرصه جديدي شد. پيشرفت عمراني قم در اين دوره با آرامي ادامه يافت. نخستين خيابان هاي جديد شهر در سال 1307 ايجاد شد. پس از آن در سال 1316 راه آهن از مسير قم گذشت. از سال 1344 به بعد راه هاي ارتباطي بين شهري از يک سو به تهران و از سوي ديگر به سمت اراک، اصفهان و کاشان توسعه يافت. اهميت شهر قم، به عنوان نقطه عبور از مسير هاي جنوبي به سمت تهران از اواخر دوره قاجار به اين سو، بيشتر آشکار مي شود.

در تمام دوره پهلوي ترکيب معماري آستانه حضرت معصومه (س) به جز سمت شمال شرقي آن تغييري نمي يابد. فقط بخش مهمي از قبرستان سمت شمال شرقي آستانه منهاي قبرستان شيخان، به صورت زميني مسطح و بخشي به صورت پارک در مي آيد. بخشي از توسعه عمراني شهر، توسط توليت و نيز مراجع تقليد صورت گرفت. از آن جمله تاسيس کتابخانه بزرگ شهر توسط يکي از مراجع تقليد به نام آيت الله شهاب الدين مرعشي نجفي در سال 1353 شمسي بود. اين کتابخانه در حال حاضر بزرگ ترين مجموعه خطي را در ميان کتابخانه هاي ايران در اختيار دارد.

به لحاظ فرهنگي، شهر قم پيش از انقلاب، چندين دبيرستان و تعدادي مدرسه ابتدايي و راهنمايي داشت همچنين يک مدرسه عالي وابسته به دانشگاه تهران در اين شهر تاسيس شد. ساير مراکز فرهنگي را مرکز علمي – ديني تشکيل مي دادند. در اين مراکز افزون بر تعليم و تربيت، چندين نشريه نيز انتشار مي يافت.همزمان با مرکزيت يافتن قم در سال هاي پس از انقلاب اسلامي، اين شهر مورد توجه بيشتر دولت قرار گرفت، با استان شدن قم در سال 1375 و افزايش شمار مهاجرت به قم، بر محدوده جغرافيايي شهر اضافه شد و چندين شهرک در اطراف آن با نام هاي شهر قائم، يزدان شهر، شهرک امام خميني و صفا شهر افزوده شد و از هر سويي، دامنه محلات آن توسعه يافت به علاوه تعدادي مدرسه علميه و مراکز فرهنگي و کتابخانه طي دو دهه اخير در قم تاسيس شد. جمعيت شهر در سال 1335 ش، 96499 نفر بود، در سال 1370 ش، اين جمعيت 681253 نفر شد. جمعيت شهر قم در پايان سال 1379 ش، 825627 نفر است در بخش ها و روستا هاي اطراف قم نيز جمعيتي در حدود چهل هزار نفر زندگي مي کنند.

شهر قم از قرن دوم به اين سو نخستين مرکز مستقل براي مذهب تشيع دوازده امامي بود که، به طور کامل در اختيار پيروان اين مذهب قرار داشته است. مردم اين شهر به دليل پيروي از امامان، احاديث آنان را پاس مي داشتند و بدين ترتيب اين شهر به صورت مرکز حديث شيعي در آمد. شهرت علمي شهر قم از قرن پنجم به اين سو از ميان رفت و مرکزيت علمي شيعي در ايران به ري و شهر هاي شمالي ايران انتقال يافت. به رغم گزارش عبد الجليل رازي در قرن ششم مدارسي در اين شهر بوده و در دوره صفوي نيز عالماني مثل فيض کاشاني ( 1091 م ) يا ملامحمد طاهر قمي ( 1098 م ) در اين شهر زندگي مي کردند. اما آثار علمي و چهره هاي برجسته شناخته شده چنداني در ميان قرون پنجم تا دوازدهم وجود ندارد.

رشد علمي مجدد قم همزمان با توجه خاص دولتمردان قاجاري به اين شهر بود. يکي از چهره هاي جهاني در عالم شيعه ميرزاي قمي ( 1232 م ) است که روابط خوبي با فتحعلي شاه قاجار داشته و به خاطر مرجعيت علمي و تاليفات مهمش به عنوان يک نقطه عطف در مرکزيت علمي اين شهر به حساب مي آيد. با اين حال در تمام دوره قاجار شهر قم همچنان مرکزيت زيارتي داشت، نه علمي. دوره جديد مرکزيت علمي اين شهر براي مذهب شيعه از مهاجرت آيت الله حاج شيخ عبدالکريم حائري يزدي ( 1355 – 1276 ه.ق ) در سال 1340 ه.ق به شهر قم آغاز شد.

آيت الله حائري تحصيل کرده عتبات عاليات بود و پس از تکميل تحصيلات براي ارشاد مردم و تدريس علوم ديني، در سال 1332 ه.ق به سلطان آباد ( اراک ) آمد. اما پس از چندي قم را که همانند نجف جنبه زيارتي داشت براي تاسيس يک حوزه درسي مناسب ديد. بدين ترتيب در رجب سال 1340 ه.ق ( دقيقاً از نوروز سال 1301 شمسي ) به دعوت علماي قم در اين شهر رحل اقامت افکند و حوزه علميه قم را تاسيس کرد. وي تا پانزده سال بعد از آن که حيات داشت توانست عده ديگري از علما را به اين شهر دعوت کند و مدرسه فيضيه قم را توسعه بخشد. فيضيه که مدرسه اي کهن از قرن ششم هجري بود و بعد ها در عصر صفوي ( توسط تهماسب اول در سال 934 ه.ق ) و در دوره قاجار ( توسط فتحعلي شاه در سال 1213و 1214 ه.ق ) توسعه و تجديد گرديد، به دستور آيت الله حائري طبقه فوقاني و کتابخانه بر آن افزوده شد و تعميرات اساسي در آن صورت گرفت. حوزه علميه قم پس از درگذشت آيت الله حائري ( 17 ذيقعده 1355 / 10 بهمن 1315 ) تا آمدن مرحوم آيت الله بروجردي ( 1323 شمسي ) و رسميت يافتن وي با در گذشت آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني در نجف ( 1325 ) دوره فترتي را گذراند. با حضور آيت الله بروجردي حوزه علميه رشد سريع خود را آغاز کرد.

آيت الله بروجردي افزون بر آنکه به وضعيت عمراني بسياري از مدارس رسيدگي کرد. مسجد بزرگي هم با عنوان مسجد اعظم ( آغاز بنا 1374 ق / 1333 ش ) در کنار حرم ساخت. از آن زمان تا امروز مسجد اعظم مرکز برگزاري مهم ترين درس هاي حوزه علميه و بهترين استادان است. آيت الله بروجردي در فروردين 1340 درگذشت و پس از وي چندين نفر از علما به مقام مرجعيت دست يافتند که اعلم ترين آنان آيت الله محمد رضا گلپايگاني، آيت الله شهاب الدين مرعشي نجفي و حضرت امام خميني (ره) بودند. از اين ميان امام خميني با ورود به صحنه سياست و درگير شدن با نظام پهلوي، انقلاب اسلامي ايران را تا پيروزي نهايي رهبري کردند.